Nieuwjaar 1984

Vooraf nog een aanrader om Turkmenistan wat beter te begrijpen: de reportage van BNN op reis. Weet u meteen ook waarom ik mijn plan om per boot vanuit Iran te reizen heb laten varen.

Na het bezoek aan de Tolkuchkabazaar voert een bus vol marktgangers me terug naar het centrum van Ashgabat. Naast wat rondstruinen probeer ik vanmiddag ook een treinkaartje te versieren naar Mary, de volgende stop. Om het beeld van Ashgabat als stad vol witmarmeren kolossen wat te verfijnen: voeg ook nog op elke hoek van de straat een agent of militair toe. Hun functie bestaat er hoofdzakelijk in voorbijgangers het leven zuur te maken. Maak je aanstalten om een foto te nemen, kom je te dichtbij het presidentiële gebouw, ben je aan het onderhandelen over een taxi, er is steeds een geüniformeerde vriend in de buurt om je aan te manen verder te lopen (soms letterlijk: wegwandelen is niet snel genoeg) of je dingen te verbieden. Het leidt vanzelfsprekend tot bizarre taferelen. Je mag bijvoorbeeld geen foto maken van de talrijke gouden standbeelden van de voormalige grote leider Niyazov (aka Turkmenbashi - "vader van alle Turkmenen"). Niet opvolgen van de regeltjes kan leiden tot dagenlange opsluiting in de gevangenis. Dat is voor één keer geen broodje aapverhaal; tijdens mijn verblijf in Mashhad kreeg Vali een mail van een voormalige gast die gearresteerd en opgesloten was wegens het maken van foto's op straat.

De aanval is de beste verdediging, dus ik maak vandaag met plezier gebruik van de uitstekende service die de overheid mij  biedt. Elke agent begroet ik met een vriendelijk "salaam", ik vraag honderduit de weg en voor de afwisseling informeer ik van tijd tot tijd of ik een foto mag maken. Uiteraard mag ik nergens mijn camera bovenhalen. Echt klagen kan ik niet; er is zelfs een militair die ook richting station moet en me vriendelijk aanbiedt om mee te lopen. Hij moet eerst nog even de kazerne in en op die manier schud ik ook zijn collega's de hand. Als ik ze -macht der gewoonte- vraag of ik een foto mag maken, kan dat tot mijn uiterste verbazing.

Het resultaat van mijn integratie met de onverwachts vriendelijke militairen.

Eenmaal aangekomen bij het station kan het aanschuiven beginnen. Eerst bij een loket dat wanneer ik ongeveer aan de beurt ben sluit. Dan bij een andere kassa, waar het concept van aanschuiven niet echt doorgedrongen is. Een van de mensen in de rij wijst mij, onwetende toerist, op de lokale manier van handelen: duwen en trekken tot je vooraan staat. Een kwartier later, ik heb ondertussen al mijn wellevendheid opzij gezet en zelfs oude vrouwtjes die voordrongen gewetenloos opzij gewerkt, kom ik aan de beurt voor een kaartje. Na een hele procedure en het betalen van de dubbele prijs (3 euro voor een eersteklasticket voor een rit van 7 uur) krijg ik dan eindelijk het ticket. Zonder veel na te denken maak ik een foto van het loket ter illustratie van het Turkmeense concept van rij.

Terug op het perron duikt er plots een man op die me vraagt naar mijn paspoort. Omdat hij in burger is en ik genoeg gelezen heb over bedrog door mensen die zich voordoen als agent vraag ik op mijn beurt om zijn legitimatie. De kaart die hij bovenhaalt met zijn beeltenis, ditmaal voorzien van een gigantische kepie, laat weinig aan de verbeelding over. Of ik even mee kan komen - veel tegenspraak wordt hier niet geduld dus ik volg. Ondertussen probeer ik er de sfeer in te houden door een kleine lofrede te houden op het prachtige land, zijn vriendelijke inwoners, de schitterende gebouwen en de toch wel bijzonder sympathieke leiders. Een keldertrap later staan we in het kantoor van de stationsstasi.

Een tot leven gekomen kantoor uit 1984 lacht me toe. Grijs, kaal, voorzien van een drietal andere mannen, vermoedelijk ook van de geheime politie. Op niet bepaald vriendelijke toon wordt me uitgelegd dat foto's maken in het station toch echt niet kan. Mijn fototoestel wordt grondig geïnspecteerd. Gelukkig hebben de gestapo's van dienst niet te veel verstand van techniek en heb ik nog een hele hoop foto's uit Iran in het geheugen. Voortbordurend op mijn opperbeste stemming begin ik dus maar uitleg te geven over het heerlijke eten in Mashhad en de fijne wandelingen tot ze het beu zijn. Ik krijg het apparaat in handen en weet slinks alle foto's van Turkmenistan tot de gewraakte examplaren over te slaan. Mijn loketkiekjes worden verwijderd maar gelukkig blijven de andere ongemoeid.

Ondertussen willen ze weten wie ik ben en waar ik heen ga. Echt vlotten doet de conversatie niet, maar met "me, Marco Polo" komt er zowaar enige joligheid in de zaak. Als ik een aangeboden sigaret afsla willen ze weten of ik wel van vodka hou. Een positief antwoord kan op hun instemming rekenen. Dan wordt me nogmaals ingepeperd dat ik gedeporteerd word als ik nog een keer foto's van openbare gebouwen maak. Met een mix van een geacteerd onvermogen om Engels te verstaan, wat humor en de plechtstatige "no photo"-belofte kom ik er uiteindelijk van af. Aan het eind proberen ze me nog wat geld af te troggelen maar ik gebaar alsof ik hun verzoek niet snap en begin dan maar te klagen over het feit dat ik 2 keer teveel betaald heb voor het treinkaartje, gevolgd door de toegeving dat ik daar maar niet moeilijk over wil doen. Het is blijkbaar genoeg geweest want uiteindelijk kan ik de ruimte verlaten, uiteraard niet zonder de geheime agenten uitgebreid bedankt te hebben voor de vriendelijke ontvangst.

Eenmaal op straat beef ik even na en rep me terug naar het hotel. Leerrijk is het zeker, eens ervaren hoe een politiestaat aan den lijve voelt. Nu begrijp ik nog beter de diepgewortelde haat tegen agenten in burger, de securitates van deze wereld. Elke voorbijganger kan er eentje zijn. Het gevaar loert overal. Pas hier, op de Centraal-Aziatische nieuwjaarsavond, doorgrond ik 1984 ten volle.

Sfeerbeeld uit Ashgabat (ongetwijfeld verboden foto).